Dom na Wzgórzu po remoncie. Nowa wystawa i historia, która zobowiązuje

Po trzech latach prac w Krzyżowej znów otwarto adres, którego nie da się traktować jak zwykłego zabytku. Dom na Wzgórzu wrócił odnowiony, z nową aranżacją i wyraźniej poprowadzoną opowieścią o pamięci, migracjach oraz polsko-niemieckim dialogu. Wśród gości byli przedstawiciele władz z Polski i Niemiec, dyplomaci oraz syn Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke. To miejsce nadal działa jak żywa lekcja historii, tylko podana w bardziej czytelnej formie.

• Cztery sale prowadzą przez pamięć, migracje i dialog
• Miejsce, w którym wojna nie zniszczyła znaczenia domu
• Ogród z tablicami i ulami dopisuje nowy kontekst

Cztery sale prowadzą przez pamięć, migracje i dialog

Wnętrze domu zostało rozpisane na cztery strefy, z których każda niesie inny fragment krzyżowskiej opowieści. Zamiast jednej, zwartej ekspozycji pojawił się układ, który prowadzi odwiedzających przez kolejne warstwy znaczeń.

• Sala 1 „Kreisau” zachowała charakter miejsca pamięci. Został w niej symboliczny, czteroczęściowy stół autorstwa Beaty Gryt-Tomaszewskiej i Tomasza Tomaszewskiego, odnoszący się do różnorodności Kręgu z Krzyżowej.
• Sala 2 „Kreisau / Krzyżowa” dostała nową rolę. Opowiada o migracjach i losach przesiedleńców, a narrację oparto na biografiach Freyi von Moltke oraz Ewy Unger – Sybiraczki, powojennej mieszkanki Dolnego Śląska i współzałożycielki Fundacji „Krzyżowa”.
• Sala 3 „Krzyżowa” nawiązuje do polsko-niemieckiego dialogu i narodzin Fundacji. Wystawiono tam historyczne zdjęcia z czerwca 1989 roku, regał z artefaktami i oryginalne fotele, na których w 1998 roku siedzieli Jerzy Buzek oraz Helmut Kohl.
• Sala 4, nazwana salą refleksji, ma służyć warsztatom i spotkaniom. Zamiast tradycyjnego układu mebli pojawiły się pufy i siedziska, które dają większą swobodę pracy z grupami.

„Z wielką radością ponownie oddajemy tę przestrzeń odwiedzającym” – przekazał zarząd Fundacji „Krzyżowa”, przypominając, że dom od lat służy rozmowie o odwadze cywilnej, zaangażowaniu obywatelskim i europejskim dialogu.

Za nową koncepcję odpowiadał zespół kuratorski z Dominikiem Kretschmannem, Anną Kudarewską, dr. Tomaszem Skoniecznym i dr. hab. Robertem Żurkiem. W projekt zaangażowano też Komisję Doradczą pod przewodnictwem dr Annemarie Franke oraz pracownię JAZ+ Architekci. Z kolei przestrzeń mieszkalną opracował Christopher Schmidt-Münzberg, który sięgnął po dolnośląskie motywy, w tym ceramikę z Bolesławca .

Miejsce, w którym wojna nie zniszczyła znaczenia domu

Dom na Wzgórzu od końca lat 20. do 1945 roku był domem rodziny von Moltke. Położony nieco na uboczu głównego kompleksu pałacowo-folwarcznego, stał się świadkiem wydarzeń, które wykraczały daleko poza lokalną historię. To właśnie tutaj podczas II wojny światowej odbyły się trzy narady Kręgu z Krzyżowej – środowiska niemieckiego oporu wobec nazizmu, które myślało o Europie po upadku Trzeciej Rzeszy.

W tym kontekście dzisiejsza ekspozycja nie jest tylko odnowioną wystawą. Układa opowieść o domu, który najpierw był rodzinnym azylem, później miejscem konspiracyjnych spotkań, a po wojnie wszedł do zupełnie nowej roli – przestrzeni edukacji i porozumienia. Symboliczne znaczenie ma także fakt, że po uroczystym otwarciu w 1998 roku odwiedzali go wspólnie Jerzy Buzek i Helmut Kohl.

„Historia nie dzieli, lecz zobowiązuje” – podkreślił podczas uroczystości zastępca wójta gminy Świdnica Tadeusz Szarwaryn.

To zdanie dobrze oddaje sens całego przedsięwzięcia. W Krzyżowej przeszłość nie służy do zamykania opowieści, ale do budowania następnych. Właśnie dlatego odnowiony dom ma znaczenie nie tylko dla historyków czy organizatorów spotkań, lecz także dla wszystkich, którzy szukają w takich miejscach konkretu, a nie patosu.

Ogród z tablicami i ulami dopisuje nowy kontekst

Zmiany objęły również otoczenie budynku. Ogród został zaprojektowany tak, by łączyć krajobraz Gór Sowich z opowieścią o miejscu. Stanęły tam cztery nowe tablice historyczne, a także dwa ule – jeden nawiązujący do pasieki z lat 40. XX wieku, drugi związany z edukacją ekologiczną. Trwa też budowa kamiennego paleniska, a kolejne elementy mają powstawać do jesieni.

To ważne, bo Krzyżowa nie ogranicza się do wspominania dawnych wydarzeń. Prowadzona tam edukacja historyczna pokazuje też, że po 1945 roku zrujnowany dom stał się schronieniem dla polskich rodzin przesiedlonych z centralnej i wschodniej Polski. Dla odwiedzających, zwłaszcza młodszych grup, taki układ ekspozycji daje szansę zrozumieć nie tylko niemiecką historię oporu, ale też powojenne losy Dolnego Śląska.

Podczas wydarzenia Helmuth Caspar Graf von Moltke otrzymał Odznakę Honorową „Bene Merito”, a także tytuł Honorowego Obywatela Gminy Świdnica. Wyróżnienie wręczono w obecności przedstawicieli samorządu, w tym przewodniczącej rady gminy Beaty Szyszki, zastępcy wójta Tadeusza Szarwaryna i byłej wójt Teresy Mazurek. Całość dopełniło symboliczne przecięcie wstęgi oraz oprowadzanie po odnowionej części domu i nowej wystawie.

Wydarzenie wsparły Fundacja im. Freyi von Moltke, powiat i gmina Świdnica oraz Konsulat Generalny RFN we Wrocławiu . Dzięki temu Dom na Wzgórzu znów stał się miejscem, w którym historia, edukacja i dialog spotykają się bez zbędnego dystansu.

na podstawie: Urząd Gminy w Świdnicy.